**Bassania qyteti i humbur ilir mbi 2000 vjeçar në Bushat, Vau i Dejës**

Le të kthehemi në lashtësi, aty ku gjenden dëshmitë e para për qytetin ilir të Bassanias. Burimi kryesor është historiani latin Tit Livi (59 p.K – 17 m.K), i cili konsiderohet autori i parë dhe ndoshta i vetmi ndër autorët antikë që e përmend këtë qytet. Në veprën e tij monumentale *“Ab urbe condita”*, një cikël prej 142 librash mbi historinë e Romës, Livi përshkruan edhe ngjarje që lidhen me Luftërat iliro-romake.

Në librin XLIV, ai flet për mbretin ilir Genti, birin e Pleuratit, i cili pas vitit 181 p.K arriti të forcojë shtetin ilir dhe të krijojë aleanca të rëndësishme me dardanët dhe maqedonasit. Me një flotë prej rreth 270 anijesh dhe një ushtri prej 15 mijë vetash, Genti u bë një kundërshtar serioz për Romën. Në vitin 168 p.K, ai rrethoi Bassanian, një qytet aleat i romakëve, por u detyrua të tërhiqej pas disfatës pranë Apolonisë, duke u kthyer drejt Shkodrës.

Një detaj i rëndësishëm që jep Livi është vendndodhja e qytetit: rreth 5 milje nga Lisusi (Lezha e sotme). Megjithatë, mungesa e një drejtimi të saktë dhe zhdukja e gjurmëve fizike për mbi 2000 vjet krijuan një mister të madh për studiuesit. Për dekada me radhë, Bassania u kërkua në zona të ndryshme, nga Pëdhana dhe Berzana deri në Elbasan apo kodrat e Beltojës, pa një përfundim të qartë.

Një element interesant është se disa studiues mund të jenë ndikuar nga një gabim i vogël numerik në burimet e lashta, që çoi në interpretime të pasakta. Ndërkohë, një hartë italiane e shekullit XVIII e vendos Bassanian pikërisht në zonën ku ajo u zbulua së fundmi, duke vërtetuar se gjurmët e saj kishin ekzistuar në burime të hershme.

Gojëdhana e Beksenes

Përveç burimeve historike, në zonën e Nënshkodrës ka mbijetuar një gojëdhënë e vjetër, ajo e mbretëreshës Beksene ose Peksene. Sipas traditës, ajo kishte selinë pranë kodrës së Zefjanës dhe kishte ndërtuar një vijë ujore që lidhte zonën me liqenin e Murtepsës dhe më tej me lumin Buna e Adriatikun.

Kjo “Vija e Beksenes” ekziston edhe sot si toponim dhe përmendet që në vitin 1937 në revistën *L.E.K.A*. Për një kohë të gjatë, kjo legjendë nuk u mor seriozisht nga studiuesit, për shkak të mungesës së gjurmëve të një vendbanimi të rëndësishëm në atë zonë.

Megjithatë, një lidhje e mundshme del në pah. Emrat Beksene ose Peksene dhe Bassania mund të jenë variante të të njëjtit emër. Në fakt, në dorëshkrimet e Livit qyteti përmendet edhe si Bexenia apo Pexena, dhe duke pasur parasysh shqiptimin latin të shkronjës “x” si “ks”, përputhja bëhet edhe më bindëse. Kjo sugjeron se gojëdhëna mund të ketë ruajtur emrin origjinal të qytetit ndër shekuj.

Misteri i zhdukjes së Bassanias

Një nga enigmat më të mëdha mbetet zhdukja e plotë e qytetit. Ndryshe nga vendbanimet e tjera antike, Bassania duket sikur është fshirë nga faqja e dheut. As hipotezat për pushtim, as ato për braktisje nuk japin një shpjegim të plotë.

Nga njëra anë, Livi e përmend qartë se qyteti nuk u pushtua nga Genti. Nga ana tjetër, nuk ka dëshmi për një shkatërrim romak, pasi Bassania ishte aleate e Romës. Edhe teoria e braktisjes për mungesë uji bie poshtë nga gjetjet e tubacioneve qeramike, që tregojnë për një sistem të zhvilluar ujësjellësi.

Kjo zhdukje misterioze e afron fatin e Bassanias me qytete legjendare si Troja, duke e bërë atë një nga enigmat më interesante të arkeologjisë shqiptare.

Buzgjarpni dhe gjurmët historike

Toponimi Buzgjarpni lidhet drejtpërdrejt me zonën ku ndodhen rrënojat e qytetit. Ky vend përmendet në dokumente historike që nga koha e Gjergj Kastrioti Skënderbeu, i cili mori këtë territor si kompensim nga Venediku.

Në shekujt në vijim, Buzgjarpni shfaqet në dokumente të ndryshme, në raportet kishtare të vitit 1671 dhe në hartën e hartografit venecian Vincenzo Coronelli në vitin 1678, ku paraqitet si një vendbanim i rëndësishëm. Këto burime tregojnë vazhdimësinë e jetës në këtë zonë dhe rëndësinë e saj historike.

Gurra Fontana dhe keqinterpretimet

Një tjetër pikë me interes është toponimi Gurra, i cili në disa studime është identifikuar gabimisht me “Fontana e Bushatit”. Në të vërtetë, sipas hartës së Coronellit, Gurra ndodhet disa kilometra më në jug, në zonën e sotme të Gurrilës Rranxa.

Ky keqinterpretim tregon se edhe studiues të njohur kanë hasur vështirësi në leximin e burimeve historike dhe në përputhjen e tyre me terrenin real. Megjithatë, gjetjet arkeologjike në këtë zonë sugjerojnë ekzistencën e një vendbanimi të hershëm, ndoshta edhe më të vjetër se dokumentet e njohura.

Përfundim

Bassania mbetet një nga zbulimet më intriguese të historisë ilire në Shqipëri. Ajo lidh në mënyrë të rrallë burimet antike, hartografinë e vjetër dhe gojëdhënat popullore, duke krijuar një mozaik të pasur historik.

Zbulimet e fundit pranë Bushatit japin shpresë se kërkimet arkeologjike do të hedhin dritë mbi këtë qytet të humbur, duke zbuluar jo vetëm vendndodhjen e tij të saktë, por edhe arsyet e zhdukjes së tij misterioze.